Nitraat (NO3) in het aquarium: voeding, geen afval

Je test je water, ziet een nitraatwaarde verschijnen en denkt meteen: die nitraat moet omlaag. Herkenbaar? Zoek je in Google op “nitraat aquarium” of op “no3 aquarium”, dan hoor je in bijna elk forum en in de meeste webshops dezelfde boodschap, namelijk dat nitraat een afvalstof is die je zo laag mogelijk houdt. Toch klopt dat beeld niet voor een beplante bak. Nitraat (NO3) is in een plantenaquarium juist plantenvoeding en geen afvalstof.

In dit artikel leg ik je uit wat nitraat precies is, waar het vandaan komt, hoeveel nitraat je nodig hebt in een plantenaquarium en wat je doet als het te laag of te hoog staat. Ik gebruik daarvoor mijn eigen wetenschappelijk onderzoek en het werk van aquariumonderzoekers zoals Tom Barr en Diana Walstad. Aan het einde weet je waarom de meeste aquaristen het verkeerd hebben, en hoe jij het wél goed aanpakt.

Wat is nitraat (NO3) in het aquarium?

Nitraat, met de scheikundige formule NO3, is de meest geoxideerde vorm van stikstof in je bak^[2]. Het is het eindproduct van een reeks afbraakstappen, en tegelijk de vorm die je planten als voeding opnemen. Stikstof is een van de stoffen die een plant in grote hoeveelheid nodig heeft,^[1] een zogenaamd macro-element, naast fosfor en kalium.

Voor je planten is nitraat dus geen afvalstof, maar bouwmateriaal. Stikstof zit in de eiwitten, in het DNA en in het bladgroen (chlorofyl) van elke plant.^[1] Zonder voldoende stikstof kan een plant simpelweg geen nieuwe cellen en geen groen blad maken. Dat is meteen de kern van dit hele artikel: in een plantenbak draait nitraat niet om “zo laag mogelijk”, maar om “genoeg”.

Hoe komt nitraat in je aquarium? Twee bronnen, en dat verschil bepaalt alles

Dit is het stuk dat de meeste artikels overslaan, en net daar zit de sleutel. Nitraat komt namelijk via twee heel verschillende wegen in je aquarium terecht. Dat verschil bepaalt of het een probleem is of niet.

Bron 1: aangevoerd nitraat (anorganisch). Dit is het nitraat dat je zelf bewust toevoegt via aquarium plantenvoeding of via een zout zoals kaliumnitraat. Het is schoon, meteen opneembaar door je planten,^[1] en er worden geen andere stoffen geproduceerd doordat deze bron van nitraat al in zijn eindfase zit. Je doseert deze vorm van nitraat omdat je planten het nodig hebben, net zoals je een kamerplant voeding geeft.

Bron 2: nitraat als bijproduct (organisch). Dit is het nitraat dat vanzelf ontstaat uit de afbraak van organisch materiaal: visafval, restjes voer en rottende plantenresten. Die afbraak verloopt via de stikstofcyclus. Eerst komt er ammonia/ammonium vrij, bacteriën zetten dat om in nitriet, en een tweede groep bacteriën zet nitriet vervolgens om in nitraat.

Waarom is dat onderscheid zo belangrijk? Omdat nitraat uit voeding géén afvalstoffen meebrengt en nitraat uit rottend materiaal wél. Tom Barr benadrukt dat er een wezenlijk verschil is tussen nitraat dat uit visafval ontstaat en nitraat dat uit kaliumnitraat komt.^[2] Het schone nitraat dat je doseert, voedt je planten. Het nitraat dat samen met een berg organisch afval ontstaat, is vooral een signaal dat er te veel rommel in je bak ligt. En net dat gebrekkige onderhoud en de afvalstoffen uit die cyclus kunnen algen voeden, niet het nitraat zelf. Daar kom ik verderop bij het stuk over algen op terug.

Nitraat is plantenvoedsel, geen afvalstof

Tijd om het hardnekkigste misverstand recht te zetten. In aquariumkringen hoor je vaak dat nitraat slecht is en verwijderd MOET worden. Dat beeld komt uit de wereld van vissenbakken zonder planten, waar de redenering “hoe lager, hoe beter” tot op zekere hoogte klopt. Maar zodra je planten in je bak hebt, draait die logica om.

Stikstof is na licht en koolstof de stof die de grootste rol speelt in de gezondheid en groei van waterplanten.^[2] Een tekort aan stikstof remt de groei veel sterker dan een tekort aan bijvoorbeeld fosfaat. Drie onafhankelijke bronnen wijzen diezelfde kant op. Onderzoek naar de rol van stikstof bevestigt dat het onmisbaar is voor de aanmaak van eiwitten en bladgroen.^[1] Tom Barr beschrijft nitraat als een centrale voedingsstof die je in een bak met CO2 vaak zelfs moet bijdoseren.^[2] En Diana Walstad laat zien dat planten voortdurend stikstof uit het water halen om te groeien.^[3]

Kort samengevat: nitraat is in een plantenbak geen vuiligheid die je bestrijdt, maar voedsel dat je doseert. Meer daarover lees je trouwens in mijn uitgebreide gids over aquarium plantenvoeding, waar ik alle macro- en micro-elementen op een rij zet.

Hoeveel nitraat (NO3) heeft je aquarium nodig?

In een beplant aquarium mik je op grofweg 10 tot 30 mg/l nitraat (NO3). Dat is genoeg om je planten goed te voeden, zonder onnodig hoog te zitten.^[2] Die 10 tot 30 mg/l is de zone die ik aanraad voor een gewone, vol beplante bak die volgens de Estimative Index wordt bemest.

Werk je volgens de lean dosing aanpak in combinatie met een aquasoil, dan zit je doelbewust aan de onderkant of net daaronder, omdat je bodem al stikstof levert. Werk je met een inerte bodem zoals zand of grind, dan moet de waterkolom alles leveren en zit je eerder aan de bovenkant.

Welke dosering precies bij jouw bak en bemestingsmethode past, werk ik volledig uit in mijn vergelijking tussen Estimative Index en Lean Dosing, inclusief doseringstabel per bakgrootte.

Nitraat te laag: een probleem in een plantenaquarim

Hier zit de blinde vlek van zowat alle artikels over nitraat in het aquarium. Iedereen schrijft over te hoog, bijna niemand over te weinig nitraat in je aquarimu. Terwijl een tekort in een goed beplante bak veel vaker voorkomt dan je denkt, zeker als je veel licht of CO2 gebruikt en je planten dus hard groeien.

Hoe herken je dat nitraat te laag is? De signalen verschijnen eerst op de oudere bladeren, omdat de plant stikstof uit de oude bladeren wegtrekt om de nieuwe bladeren te voeden.^[1] Let op:

• Vergeling van de oudere, onderste bladeren, terwijl de top nog redelijk groen is.
• Trage of stilstaande groei, ondanks goede verlichting en CO2.
• Oudere bladeren die geel worden en afvallen, soms met doorschijnende of zwakke plekken.
• Bij rode soorten: een heel diepe rode kleur kan wijzen op stikstofstress, want minder bladgroen laat de rode pigmenten sterker doorkomen.^[2]

Een kleine anekdote om dit uit te leggen. Eén van mijn klanten klant doseerde al weken tevreden mijn All-in-One en zijn planten groeiden goed. Tot de groei plots stilviel en de onderste bladeren geel begonnen af te vallen, met zwarte plekjes op zijn Java varen. Dat is een klassiek beeld van een stikstoftekort dat zich eerst op het oudere blad toont. Zijn planten waren zo sterk gegroeid dat ook de vraag naar nitraat was gestegen maar de dosering was niet mee opgeschaald.

De oplossing was niet minder, maar net iets meer plantenvoeding doseren. Met mijn All-in-One plantenvoeding geef je je planten in één fles alle macro- en micronutriënten, inclusief stikstof.

Nitraat (NO3) te hoog: wanneer is het echt een probleem?

Een te hoge nitraatwaarde is in een beplante bak zelden gevaarlijk voor je dieren en bijna altijd een kwestie van onderhoud of rijk leidingwater. Eerst de geruststelling en dan de oorzaak …

Nitraat is nauwelijks giftig voor je dieren. In een test bleek dat pas bij 120 mg/l gedurende drie dagen de helft van de Amano-garnalen het loodje legde, terwijl twintig vissoorten in diezelfde test geen schade ondervonden.^[2] Zulke waarden haal je alleen met extreme dosering, een overvolle bak of helemaal geen waterverversing. Met andere woorden: een normale beplante bak zit ruim aan de veilige kant, en je hoeft niet in paniek te schieten bij 40 of 50 mg/l.

Waar komt een te hoge waarde dan vandaan? Bijna altijd uit de organische bron uit hoofdstuk twee van dit artikel: te veel voer, te veel vis, te weinig onderhoud, of leidingwater dat zelf al hoog in nitraat zit. Het nitraat is hier de boodschapper, niet de boosdoener. Stoppen met je plantenvoeding lost dat niet op, want het schone nitraat uit je voeding is niet de oorzaak.^[2]

Goed onderhoud en stabiliteit zijn hier de basis, precies de onderste bouwstenen van de PlantedBox-Groeipiramide. Je pakt het dus bij de wortel aan, en hoe je dat doet, lees je hieronder.

Nitraat meten in je aquarium

Je hoeft geen labtechnicus te worden, maar af en toe meten geeft je houvast. Er zijn twee gangbare manieren.

• Teststrips zijn snel en handig voor een ruwe indicatie. Je dipt, wacht en vergelijkt de kleur. Nadeel: ze zijn wat onnauwkeurig en de kleuren zijn soms lastig af te lezen.
• Een druppeltest is nauwkeuriger. Je neemt een vast volume aquariumwater en voegt een aantal druppels toe. Wat meer werk, maar je leest je nitraatwaarde betrouwbaarder af.

Voor de meeste hobbyisten volstaat het om te meten bij de start van een bak, bij twijfel over je dosering, of wanneer je een probleem ziet zoals trage groei of algen. Loopt je bak stabiel en doseer je vast volgens schema, dan hoef je niet wekelijks te testen.

Nitraat verlagen of verhogen?

Afhankelijk van wat je meet, wil je nitraat omlaag of omhoog. Allebei kan eenvoudig, zolang je naar de oorzaak kijkt en niet enkel naar het cijfer.

Nitraat verlagen

Wil je nitraat verlagen, pak dan de bron aan in plaats van een potje “nitraatverlager” te kopen. Het draait hier om onderhoud en stabiliteit, niet om een chemisch lapmiddel. Wat werkt:

• Een waterverversing. Een wissel van 50% halveert je nitraatwaarde in één keer, en is meteen de goedkoopste en veiligste ingreep.
• Minder voeren. Geef niet meer dan je vissen in een paar minuten opeten.
• Beter onderhoud: bodem stofzuigen, filter af en toe uitspoelen, dood plantmateriaal weghalen.
• Snelgroeiende planten of drijfplanten toevoegen, want die nemen flink nitraat op.

Zit je leidingwater zelf vol nitraat, dan kan osmosewater of een aandeel osmosewater bij je wissel helpen. En heb je van nature hoge waarden die moeilijk te vermijden zijn (bijvoorbeeld Discus), dan kies je voor een meststof die enkel micro-elementen bevat, zoals mijn Micro, zodat je je planten toch voedt zonder extra nitraat toe te voegen.

Nitraat verhogen

Zie je symptomen van een nitraattekort bij je planten, dan moet je nitraat verhogen. Een complete plantenvoeding is de eenvoudigste weg, want die bevat naast stikstof ook fosfor, kalium en de micro-elementen die je planten samen nodig hebben. Wil je heel gericht enkel stikstof bijsturen, dan kan je losse kaliumnitraat (KNO3) naast je gewone voeding doseren.

Begin altijd aan de lage kant en verhoog stap voor stap, zodat je rustig ziet hoe je planten reageren. De precieze dosering per bakgrootte en methode staat in mijn plantenvoeding gids.

Nitraat en algen: het misverstand

Nu de hardnekkigste mythe van allemaal. Je leest overal dat hoge nitraatwaarden algen veroorzaken en in sommige webshops vind je zelfs tabellen die je vragen om je nitraat en fosfaat in een bepaalde verhouding te “balanceren” tegen algen. Niet toevallig hangen aan die tabellen meteen flesjes om je waarden bij te sturen … Bovendien klopt het inhoudelijk ook niet.

Algen worden niet gevoed door je nitraatwaarde of door een speciale verhouding tussen twee voedingsstoffen. Ze krijgen hun kans door zwakke plantengroei en door organisch afval. Tom Barr toonde dat zelfs bij 120 mg/l nitraat geen algenbloei ontstond, terwijl al een kleine hoeveelheid ammonium uit rottend afval wel een uitbraak triggert.^[2] Diana Walstad zag in haar experimenten dat groen water niets te maken had met de nitraat- en fosfaatwaarden in het water.^[3] Herinner je het verschil uit hoofdstuk twee: niet het schone nitraat uit je voeding is het probleem, maar het organische afval en de bijproducten.

Die verhoudings-tabellen zijn een variant van de zogenaamde Redfield-ratio, en die is allang weerlegd. Houd de algen op afstand met gezonde plantengroei en goed onderhoud, niet met een speciale “verhouding”. Je planten zijn trouwens je beste meter: groeien ze goed, dan zit het meestal goed. Kwakkelen ze,

dan krijgen algen hun kans. Heb je nu al last, dan helpt mijn gratis anti-algen tool je bepalen welke factor in jouw bak echt de bottleneck is. En wil je je verdiepen in concrete soorten, lees dan mijn artikels over draadalg en baardalg, of het overzicht van alle algenartikels.

Conclusie

Nitraat is in een plantenbak geen vijand maar voeding. In een beplant aquarium is nitraat (NO3) plantenvoeding en mik je op grofweg 10 tot 30 mg/l. Te laag is in de praktijk het echte probleem: het remt je groei en geeft algen net ruimte. Te hoog is bijna nooit een gevaar voor je dieren en bijna altijd een teken van te veel afval of nitraathoudend leidingwater. Pak dus de oorzaak aan en niet je voeding.

Onthoud vooral dat de bron telt: schoon nitraat uit voeding voedt je planten, nitraat uit rottend afval brengt problemen mee. Voed je planten goed, houd je bak schoon en je hebt zelden problemen met nitraat. Twijfels over je bak of heb je algen? Vul dan even mijn anti-algen tool in of stuur mij een mailtje. Succes met je bak!

Bronnen

1. Leghari, S.J., Wahocho, N.A., Laghari, G.M., et al. “Role of nitrogen for plant growth and development: A review.” Advances in Environmental Biology, 10(9), 2016, p. 209 tot 219. Stikstof als bouwsteen van eiwitten en bladgroen, en tekortsymptomen die eerst op oudere bladeren verschijnen.
2. Barr, T. “Nitrogen Cycling in Planted Aquariums.” Barr Report, Vol. 1, Issue 6, juni 2005. [bron in verificatie]
3. Walstad, D. Ecology of the Planted Aquarium, 1e editie, 1999. Hoofdstukken over stikstofvoeding en algen. [bron in verificatie]